Тавантолгой түлш компаниас санаачлан Монголын Хүүхдийн Эрхийн Үндэсний Төвтэй хамтран нийслэлийн гэр хорооллын бүсийн ерөнхий боловсролын сургуулиудын сурагчдад зориулсан угаарын хийн хордлогоос урьдчилан сэргийлэх сургалтыг үе шаттайгаар зохион байгууллаа. Сургалтын эхний шатанд дунд болон ахлах ангийн сурагчдад угаарын хий үүсэх шалтгаан, эрүүл мэндэд үзүүлэх сөрөг нөлөө, хордлогоос урьдчилан сэргийлэх арга зам, хордлогын үед авах анхан шатны тусламжийн талаар мэдээлэл, зөвлөгөө өгсөн юм. Дараагийн шатанд бага ангийн сурагчдад нас, сэтгэхүйн онцлогт нь нийцсэн, ойлгомжтой арга хэлбэрээр сургалтыг зохион байгууллаа. Сургалтын хүрээнд сурагчдад угаарын хийн эрсдэлийг зөв таньж мэдэх, ахуйн орчинд аюулгүй байдлыг хангах, аюултай нөхцөл үүссэн үед аав, ээждээ шуурхай мэдэгдэх, гэр бүлийн гишүүддээ мэдээлэл түгээх зөв дадал хэвшлийг төлөвшүүлэхэд чиглэсэн мэдлэг, зөвлөмжийг хүргэсэн юм. Нийслэлийн Баянзүрх дүүргийн 120,87,127, Сонгинохайрхан дүүргийн 162,42,122 дугаар сургуульд хэрэгжүүлсэн энэхүү сургалтад 4000 орчим сурагч хамрагдсан бөгөөд хүүхэд, өрх бүрийг угаарын хийн эрсдэлийн талаар зөв ойлголттой болгож, урьдчилан сэргийлэх мэдлэгийг нэмэгдүүлэхийг зорьсон юм.  Сургалтыг Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар, Агаарын бохирдлыг бууруулах Үндэсний хорооны Ажлын алба дэмжин оролцсон юм.

Улаанбаатар хотын гэр хорооллын айл өрхүүдийн дунд хэрэглэгч, харилцагчид суурилсан түүвэр судалгааны ажлыг 2025 оны арванхоёрдугаар сараас 2026 оны нэгдүгээр сар хүртэлх хугацаанд МУИС-ийн Шинжлэх ухааны сургуулийн социологи, нийгмийн ажлын тэнхимийнхэн гүйцэтгэжээ. Энэхүү судалгаа нь нийслэлийн агаарын бохирдлыг бууруулах чиглэлд хэрэгжүүлж буй болон цаашид хэрэгжүүлэх бодлогын арга хэмжээнүүдийн талаар өрх, иргэдийн ойлголт, мэдлэг, хандлагыг тодорхойлоход чиглэсэн байна.  Судалгаанд зөвхөн түлшний хэрэглээ, хэрэглээний зан үйлийг авч үзэхээс гадна иргэдийн өдөр тутмын амьдралд бодитоор мэдрэгдэж буй өөрчлөлтүүд, цаашдын цэвэр халаалтын системд шилжих бэлэн байдал, бодлогын талаарх мэдлэг, ойлголтыг цогцоор нь хамруулан судалснаараа онцлог юм. Энэхүү судалгааны зорилго, онцлог болон гарсан үр дүнгийн талаар МУИС-ийн Шинжлэх ухааны сургуулийн социологи, нийгмийн ажлын тэнхимийн ахлах багш, дэд профессор С.Мөнхбаатартай ярилцлаа. -Хагас коксон шахмал түлшний судалгааг хийхдээ ямар аргачлалыг ашигласан бэ? -Нийт 1000 гаруй өрхөөс асуулга авч, Улаанбаатар хотын 7 дүүргийг хамруулан нийслэлийн иргэдийг төлөөлөхүйц түүвэр судалгаа хийсэн. Түүврийг санамсаргүй аргаар сонгосон бөгөөд шинжлэх ухааны үндэстэй учраас нийт иргэдийн байр суурийг төлөөлж чадна гэж үзэж байгаа. Түүврийн чанарыг ч мөн шалгасан. Тухайлбал, байшин болон гэрт амьдарч буй өрхийн харьцаа нь Үндэсний статистикийн хорооны мэдээлэлтэй бүрэн нийцэж байсан. Судалгааг өрхөөр явж авсан бөгөөд гарсан үр дүнд статистик шинжилгээ хийж, дүгнэлт, зөвлөмжүүдийг нийслэлийн удирдлагууд болон Тавантолгой түлш компани, өөрөөр хэлбэл захиалагч талд танилцуулсан. Судалгаанаас бодитой үр дүн гарсан юм. Мөн судалгааны явцад иргэдийн амнаас шууд гарсан бодит саналуудыг сонсож, тэдгээрийг тайланд тусгасан нь онцлог байсан. Энэхүү судалгааг МУИС-ийн багш нар, ялангуяа Социологийн тэнхимийн багш нар хийсэн. Олон улсын аргачлалын дагуу асуумжийн аргаар анкет боловсруулж, нийслэлийн төвийн зургаан дүүрэг дээр нэмээд Налайх дүүргийг хамруулан судалгааг явуулсан. Судалгаанд оролцогчдын 55 хувь нь байшинд, 45 хувь нь гэрт амьдардаг байсан нь нийт гэр хорооллын иргэдийг төлөөлөхүйц түүвэр болж чадсан. Судалгаагаар хагас коксжсон түлшний хэрэглээг тусгайлан авч үзсэн. Өрхийн амьжиргаанд зардлын хувьд ямар нөлөө үзүүлж байгаа, өмнө хэрэглэж байсан түлшнээс юугаараа ялгаатай, түгээлт, борлуулалт, хэрэглээний явцад ямар асуудал байгаа талаар тодруулж асуусан. Ерөнхийдөө иргэдийн сэтгэл ханамж сайн байсан. Судалгааны баг талбар дээр нь өөрсдөө очиж, иргэдтэй нүүр тулан ярилцаж судалгаа авсан. Иргэдийн ярьснаар сайжруулсан түлш нь хурдан асч, цогтой шатдаг ч дулаанаа хурдан алддаг, үнс ихтэй байдаг. Харин хагас коксжсон түлш нь сайжруулсан түлш шиг хурдан асахгүй ч нэг асахаараа дулаанаа маш сайн барьдаг гэж хэлж байсан. Судалгааг хамгийн хүйтэн үед авсан бөгөөд энэ үед түлшний зарцуулалт өмнөх жилүүдээс арай багасч байгааг онцолсон. Шөнөдөө түлшээ хийж унтаад өглөө босоход дулаанаа сайн хадгалсан байдаг гэж иргэд ярьсан. Чанарын хувьд сайн гэж дүгнэсэн иргэд олон байсан. Гэхдээ үүнтэй санал нийлэхгүй цөөн хувь ч байсан юм. Энэ нь ихэвчлэн дулаалгатай холбоотой. Тухайлбал, гэр, байшингаа сайн дулаалаагүйгээс дулаан алдагдах, эсвэл яндан цоорсон зэрэг асуудал нөлөөлж байв. Мөн зарим иргэд шинэ түлшийг хэрхэн зөв хэрэглэх талаарх мэдлэг дутмаг байгааг судалгаагаар тогтоосон. Түлш зөв хэрэглэх сургалтууд явагдаж байгаа бөгөөд дулаалгын төсөл, зуух солих арга хэмжээнүүд ч хэрэгжиж байгаа юм. Судалгаанд оролцсон иргэдийн ойролцоогоор 10 орчим хувь нь дулаан алдагдалтай өрх байсан. -Хагас коксон түлшийг удаан хугацаанд хэрэглэхэд хүний эрүүл мэнд, ялангуяа амьсгалын зам, зүрх судасны тогтолцоонд үзүүлэх нөлөөг хэрхэн судалдаг вэ? -Энэ төрлийн судалгаа нь нэлээд нүсэр, суурь судалгаа шаарддаг ажил. Үүнийг үнэлэх олон улсын батлагдсан аргачлалууд бий, тэр дундаа Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллагаас ашигладаг асуултууд ч байдаг. Ялангуяа эрүүл мэндтэй холбоотой судалгаа хийх нь маш ярвигтай. Учир нь үүнийг нэг өнцгөөс хараад дүгнэх боломжгүй байдаг. Хэрэв эрүүл мэндийн чиглэлийн судалгаа хийе гэвэл манай улс голчлон таван төрлийн өвчнийг авч үздэг. Тухайлбал, амьсгалын замын өвчин, зүрх судасны өвчин, уушгины өвчлөл зэрэг ордог. Гэхдээ эдгээр өвчлөл ялангуяа өвлийн хүйтний улиралд нэмэгддэг онцлогтой. Өвөл болохоор түлш их хэрэглэдэг, үүнтэй зэрэгцээд ханиад, томууны дэгдэлт идэвхждэг. Энэ нь өөрөө тодорхой циклтэй явагддаг зүйл. Өвчлөлд нөлөөлөх хүчин зүйлс маш олон. Амьдарч буй орчин, хүрээлэн буй орчны нөхцөл байдал, байгаль, цаг уурын нөлөө, цаашлаад удамшлын шинж чанар ч хамаарна. Ийм олон хүчин зүйл давхар нөлөөлж байдаг учраас чухам хагас коксжсон түлшнээс болоод амьсгалын замын өвчин нэмэгдлээ, эсвэл зүрх судасны өвчлөл өссөн гэж шууд дүгнэлт хийх боломжгүй юм. -Түлштэй холбоотой сөрөг мэдээлэл иргэдийн дунд их байдаг. Хагас кокс элчгүй, сайн шатахгүй байна гэж байсан. Мөн угаартаж нас барах тохиолдлууд байсаар байна. Энэ талаар мэдээлэл өгвөл? -Телевизээр гарсан угаартаж нас барсан иргэний нэг кэйсийг бид нар судалж үзсэн. Тухайн үед тэр айлд угаар мэдрэгч нь ажиллаад, төвөөс холбогдсон байдаг. Танай гэрээс угаарын дохио ирлээ гэж мэдэгдсэн юм байна. Тэгэхэд тухайн эгч "Тийм ээ, мэдэж байна аа, одоо хоолоо идээд унтана" гэж хариулсан байдаг. Гэтэл яг унтахдаа угаар мэдрэгчээ үүднийхээ амбарт аваачаад тавьчихсан. Дараа нь дохиолол дахин дуугарсан ч төвөөс дахин холбоо барих боломжгүй болсон. Ингээд өглөө нь харамсалтайгаар тухайн хүн угаартаж нас барсан байдалтай олдсон. Ийм бодит жишээнүүд цөөнгүй байдаг. Бид хэн нэгнийг буруутгах гэсэнгүй. Гагцхүү хаа хаанаа хариуцлагатай байх ёстой гэдгийг л хэлэхийг хүсэж байна. Нийслэлийн зүгээс ч зуух шинэчлэх, түлшний чанарыг сайжруулах тал дээр анхаарч, тэр чиглэлд ч ажиллах ёстой. Түлшний хувиарлалт, түгээлт гэдэг нь үйлдвэрээс гараад борлуулалтын цэгүүд дээр очих, тэндээсээ айл өрхүүдэд хүрэх хүртэл хэд хэдэн дамжлагатай процесс. Судалгаагаар нийт иргэдийн 60 орчим хувь нь эерэг үнэлгээ өгсөн. Гэхдээ үлдсэн хувь нь ч бас бага тоо биш учраас цаашид зайлшгүй анхаарах шаардлагатай гэж үзэж байна. Мөн иргэдийн 60–70 хувь нь өдөрт хоёр удаа галлаж байна гэсэн хариулт өгсөн. Хэрэглээний зан үйлд өөрчлөлт орохоор тодорхой асуудлууд гардаг. Шинэ түлшинд дасах, аюулгүй гэж мэдрэхэд тодорхой хугацаа шаардлагатай байдаг учраас энэ тал дээр онцгой анхаарах хэрэгтэй. Борлуулалтын цэгийн байршил, ажиллаж байгаа цагийн хуваарь, зохион байгуулалт нь иргэдийн өдөр тутмын хэрэгцээнд нийцсэн, хүртээмжтэй байх ёстой. Энэ талаар ч бид асууж судалсан. Судалгаанд оролцсон иргэдийн 70 орчим хувь нь борлуулалтын зохион байгуулалтыг сайн гэж үнэлсэн. Харин ижил тэгш хүртээмжийн хувьд 60 орчим хувь нь эерэг үнэлгээ өгсөн. Мэдээж энэ нь хангалттай сайн үзүүлэлт гэж хэлэхэд эрт. Ийм олон нийтийг хамарсан томоохон ажлууд бүх иргэдийн сэтгэл ханамжид бүрэн хүрч чаддаггүй. Үүнийг ч бодолцож үзэх хэрэгтэй. Гэсэн ч сэтгэл ханамжгүй байгаа иргэддээ заавал хүрч, асуудлыг нь сонсож, шийдвэрлэх ёстой юм. Сүүлийн үед хийсэн нэг дэвшилттэй ажил бол цахим шилжилт. Нийслэлээс хэрэгжүүлж байгаа Хотула аппликейшн бий. Иргэдийн ихэнх нь ухаалаг гар утас ашиглаж байсан учраас энэхүү аппликейшныг татаж, түлшний хэрэглээгээ хянах боломж бүрдсэн. Гэхдээ аппликейшнтай холбоотой зарим асуудал байгааг иргэд хэлж байсан. Иймэрхүү асуудлуудыг анзаараад, аль болох хурдан хугацаанд шийдвэрлэх нь маш чухал. Улаанбаатар хот бол Төв Азийн хоёр дахь том хот. Маш олон оршин суугчтай учраас асуудал гарах нь ойлгомжтой. Гэхдээ түлш гэдэг бол хүний суурь хэрэгцээ, дулаан байх нь зайлшгүй шаардлага. Тиймээс түлштэй холбоотой асуудал гарсан тохиолдолд хурдан шуурхай арга хэмжээ авч, иргэдийг дааруулахгүй, эрсдэлд оруулахгүй байх нь хамгийн чухал юм. -Хагас коксон шахмал түлш нь агаарын бохирдлыг бууруулах бодит шийдэл мөн үү эсвэл түр зуурын шилжилтийн түлш гэж дүгнэсэн бол уу. Та судалгааныхаа дүгнэлтийг бидэнд танилцуулна уу? -Бидний хийсэн судалгааны үр дүнгээс харахад сүүлийн гурван жилийн хугацаанд айл өрхийн ойролцоогоор 38 хувь нь гэр, байшингаа дулаалсан байна. Эдгээр өрхүүдийн хувьд үр дүнг нь харьцуулж үзэхэд сэтгэл ханамжийн түвшин харьцангуй сайн байгаа. Мөн судалгаанд оролцсон иргэдийн 50 орчим хувь нь хагас коксжсон нүүрсийг хэрэглээд аль хэдийнэ дассан, сайн гэж үнэлсэн. Өмнөх онуудын хэрэглээтэй харьцуулахад энэ жил хагас коксжсон түлшний хэрэглээ 7–8 хувиар өссөн байна. Агаарын бохирдлын талаар иргэдийн үнэлгээг авч үзэхэд 60 орчим хувь нь өнгөрсөн өвөлтэй харьцуулахад агаарын бохирдол буурсан гэж хариулсан. Гэхдээ үлдэж байгаа 40 хувь нь огтхон ч бага тоо биш. Тиймээс энэ асуудалд цаашид илүү анхаарах шаардлагатай гэж харж байна. Манай судалгааны гол зорилго бол аль болох утаагүй хотыг бий болгоход бодитой дүгнэлт, санал гаргах явдал. Улаанбаатар хот бол дэлхийн хамгийн хүйтэн нийслэлүүдийн нэг. Хүйтний улиралд дулаан байхын тулд зайлшгүй гал түлж дулаацна. Дулаан орчинд амьдрах нь хүний суурь хэрэгцээ. Тиймээс бид энэ асуудлыг бүхэлд нь харж, зураглаж үзсэн. Хоёрдогч баримтуудад шинжилгээ хийж, бодлогын баримт бичгүүдийг судалсан. Ямар бодлого хэрэгжиж байна, тэр бодлоготой уялдаад ямар төслүүд явж байна гэдгийг цогцоор нь авч үзсэн. Бид олон жилийн турш мод, нүүрс түлж амьдарч ирсэн. Сүүлийн 30 жилийн хугацаанд иргэд амьдрах орчноо өөрсдөө сонгох боломжтой болж, үүнийг дагаад Улаанбаатар хот руу чиглэсэн шилжилт хөдөлгөөн эрс нэмэгдсэн. Хотжилтыг дагаж олон асуудал үүссэн. Тухайлбал түлш, угаар, утаа, хөрсний бохирдол, хог хаягдал, замын түгжрэл, стресс гээд маш олон асуудал бий болсон. Үүний нэг, хамгийн хурцаар илэрдэг асуудал нь өвлийн улиралд агаарын бохирдол их байдаг. 2017 оноос эхлээд сайжруулсан түлшний хэрэглээг нэвтрүүлсэн. Үүнээс өмнө түүхий нүүрс хэрэглэж байсан бөгөөд тухайн үед эдийн засгийн нөхцөл байдал ч хүнд, нүүрсийг хямд үнээр олгодог байлаа. Харин цаг хугацаа өнгөрч, уул уурхай хөгжиж, улсын эдийн засаг сэргэснээр түүхий нүүрсийг хориглох бодит боломж бүрдсэн. Түүхий нүүрс нь нунтаг тоосжилт маш ихтэй, утааны гол эх үүсвэр байсан учраас утааны хамгийн ноцтой үеийг даван туулахын тулд бид түүхий нүүрсийг зоригтойгоор хориглож эхэлсэн. Асуудлыг олж харж, илэн далангүй ярьж эхэлсэн нь маш чухал алхам болсон. Асуудлыг хүлээн зөвшөөрөхгүйгээр шийдэлд хүрэх боломжгүй. Өнөөдөр хорт бодисын хэмжээг шинжилдэг тодорхой цэгүүдийг байгуулж, тогтмол судалж, хэмжиж, бүртгэдэг болсон. Мөн угаартсан иргэдийг албан ёсоор бүртгэж эхэлсэн. Үүнтэй холбоотойгоор өмнөхөөсөө илүү их яригдаж, хэл ам гарч байгаа нь үнэн. Гэхдээ энэ бол ухралт биш, харин асуудлыг ил тод болгож эхэлж байгаагийн илрэл гэж харж болно. Цаашид утаагүй хот болохын тулд хамгийн гол нь түлдэг байдлаас бүрэн татгалзах шаардлагатай. Олон улсын жишгээр бол хийн болон цахилгаан халаалтын системд шилжих нь зөв шийдэл юм. Энэ хүрээнд хийн халаалт руу шилжих томоохон төсөл, хөтөлбөрүүд хэрэгжиж байна. Ойролцоогоор 2028 он гэхэд түлш түлдэг байдлыг халж, бүрэн шилжилт хийх зорилт тавьсан гэж ойлгож байгаа. Өнөөдрийн байдлаар нийслэлд 171 мянга гаруй өрх байгаа бөгөөд эдгээрийг бүрэн шилжүүлэх зорилго тавин ажиллаж байна. Ингэж бүрэн шилжилт хийх хүртэлх завсрын зорилт нь иргэдийг хагас коксжсон түлшээр хангах явдал юм. Судалгааны үр дүнгээс харахад энэ бодлого харьцангуй сайн хэрэгжиж, үр дүнгээ өгөөд явж байна. -Ярилцсанд баярлалаа. Эх сурвалж: Itoim.mn

Улаанбаатар хотод гэр хорооллын 171.9 мянган өрх, 804.6 мянган автомашин байна. Гэр хорооллын өрхийн утаа агаарын бохирдлын 55.6 хувь, автомашины утаа 28.9 хувь, ДЦС-ын үнсэн сан зэрэг бусад эх үүсвэр 15.5 хувийг эзэлдэг. 2025-2026 оны галлагааны улиралд агаарын бохирдлыг бууруулах зорилгоор хагас коксон шахмал түлшийг айл өрхүүдэд нийлүүлж байгаа. Энэ галлагааны улиралд 425 борлуулалтын цэгээр хагас кокс, мидлинг, сайжруулсан түлш нийлсэн нийт 283,949 тонн хатуу түлшийг нийлүүллээ. Үүнээс энэ жил 210,328 тонн хагас коксон түлшийг хэрэглээд байна. Агаарын бохирдлыг бууруулах, угаарын хийн хордлогоос урьдчилан сэргийлэх, иргэдийн аюулгүй байдлыг хангахын тулд айл өрхүүдийн эвдрэл гэмтэлтэй зуухыг сольж, стандартад нийцсэн, давхар шаталтат 32 мянган зуухыг нийслэлийн долоон дүүргийн гэр хорооллын айл өрхөд суурилуулж байна. Өнөөдрийн байдлаар алсын зайн дамжуулагчтай угаарын хий мэдрэгч төхөөрөмжтэй нийт өрхийн тоо 159,299 байна. 2025 онд нийслэлийн Засаг даргын захирамжаар айл өрхүүдийн угаарын хий мэдрэгч төхөөрөмжийг үе шаттай шинэчилж, нийт 157 мянган ширхэг алсын зайн дамжуулагчтай угаарын хий мэдрэгчийг "Түлш хэрэглэгчдэд үйлчлэх төв" ОНӨААТҮГ-т хүлээлгэн өгч, суурилуулсан. Мөн агаарын бохирдлыг бууруулахын тулд усан болон уурын халаалтын зуухтай аж ахуйн нэгж, байгууллагыг түүхий нүүрс хэрэглэхийг хориглож, өнөөдрийн байдлаар нийт 570 аж ахуйн нэгж, байгууллага 39,358 тонн мидлингийг "Тавантолгой түлш" ХХК-иас худалдан авч хэрэглээд байна. 

"Улаанбаатар хотын агаарын бохирдлын хяналтын чадавхийг бэхжүүлэх хамтарсан төсөл"-ийн хүрээнд зохион байгуулагдаж буй сургалт 2026 оны 1 дүгээр сарын 12–16-ны өдрүүдэд Улаанбаатар хотод болж байна. Тус сургалтаар ялгарлын коэффициентийг шинэчлэх, ялгарлын хэмжээг тооцоолохтой холбоотой мэдлэг, чадавхийг сайжруулах, мөн мэргэжилтнүүд бие даан ялгарлын тооцоо хийж, үр дүнд тулгуурласан тайлан боловсруулах чадвар суулгахад чиглэсэн зааварчилгаа, дадлагыг олгож байна. Сургалтын нээлтийн арга хэмжээнд Цаг уур, орчны шинжилгээний газрын Уур амьсгалын өөрчлөлт, орчны шинжилгээний хэлтсийн дарга Н.Галцог, УЦУОСМХ-ийн Тоон прогнозын хэлтсийн дарга, др Г.Батжаргал, Японы ЖАЙКА олон улсын байгууллагын Төсөл төлөвлөлтийн зөвлөх Ямамото Такатоёо, Нийслэлийн Агаар, орчны бохирдолтой тэмцэх газрын дарга Д.Мөнхбаатар зэрэг холбогдох албаны төлөөлөл оролцлоо.

Агаарын бохирдлыг бууруулах Үндэсний хорооны дэргэдэх Эрдэмтдийн зөвлөлийн тавдугаар хуралдаан өнөөдөр /2025.12.22/ боллоо.  Хуралдаанаар Эрдэмтдийн зөвлөлөөс 2025 оны 05 дугаар сарын 16-ны өдрийн хуралдаанаас хагас коксон түлшинд шилжихэд анхаарах асуудлын талаар Тавантолгой түлш ХХК-д өгсөн зөвлөмжийн хэрэгжилт болон Улаанбаатар хотын агаарын чанарын өнөөгийн нөхцөл байдлын талаар хэлэлцэв. Тавантолгой түлш ХХК-ийн Ерөнхий технологич Д.Өлзийбат "Хагас коксон түлшийг арваннэгдүгээр сарын 25-ны өдрөөс эхлэн 100 хувь борлуулж байна. Мөн түлшний тээвэр, татан авалт, нөөц бүрдүүлэлт, түгээлт, борлуулалт хэвийн байгааг онцоллоо. Хагас коксон түлшний чанарт олон улсын болон дотоодын итгэмжлэгдсэн гурван лабораториор давхар хяналт тавьж буйг хуралдаанд танилцууллаа.  Цаг уур орчны шинжилгээний газрын ахлах мэргэжилтэн Д.Өнөрбат агаар бохирдуулагч гол бодисуудын 2025 оны сүүлийн улирлын үзүүлэлтийг өнгөрсөн оны мөн үетэй харьцуулан танилцуулсан юм. Тодруулбал, хүхэрлэг хий 2024 оны 12 дугаар сард 108 мкг/м3 байсан бол 2025 оны 12 дугаар сард 49 мкг/м3 болж, 55 хувиар буурчээ. Мөн PM2.5 болон PM10 тоосонцор 22-25 хувиар, азотын давхар исэл 2 хувиар буурсан байна.  Эрдэмтдийн зөвлөл Улаанбаатар хотын хэрэглээнд хагас коксон түлшийг нэвтрүүлснээр агаар бохирдуулагч гол бодисуудын агууламж тодорхой хувиар буурч, зохих үр дүнд хүрснийг онцолж, цаашид хагас коксон түлшийг дотоодод үйлдвэрлэх ажлыг эрчимжүүлэхийг зөвлөлөө.

Ерөнхий боловсролын сургуулийн сурагчдын өвлийн амралт эхэлж буйтай холбогдуулан нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар, Агаарын бохирдлыг бууруулах Үндэсний хорооны Ажлын алба, Тавантолгой түлш ХХК, Монголын Хүүхдийн Эрхийн Үндэсний Төвтэй хамтран нийслэлийн гэр хорооллын бүсэд байрлах ерөнхий боловсролын сургуулиудын сурагчдад угаарын хийн хордлогоос урьдчилан сэргийлэх сургалтыг шат дараатайгаар зохион байгуулж байна. Энэ хүрээнд өнөөдөр Нийслэлийн Баянзүрх дүүргийн 127 дугаар сургуулийн дунд, ахлах ангийн 250 орчим сурагчдыг хамруулан угаарын хий, эрүүл мэндэд үзүүлэх хор уршиг, хордлогоос урьдчилан сэргийлэх арга зам, хордлогын үед үзүүлэх анхны тусламжийн талаарх зөвлөгөө мэдээллийг өглөө. Сургалтын төгсгөлд сурагчдын мэдлэгийг бататгах зорилгоор асуулт, хариултын тэмцээн зохион байгуулж, угаарын хийн эрсдэлээс урьдчилан сэргийлэхэд гэр бүлийн гишүүн бүрийн оролцоо, хариуцлага ямар чухал болох ойлголтыг өгч, идэвхтэй оролцсон сурагчдыг урамшуулсан юм. Цаашид нийслэлийн гэр хорооллын бүсэд байрлах Ерөнхий боловсролын сургуулиудын 3000 орчим сурагчдад тус сургалтыг зохион байгуулах аж.

Тавантолгой түлш ХХК энэ жилээс эхлэн хагас коксон түлшийг хэрэглээнд нэвтрүүлж эхэлсэн. Хүйтний улирал эхэлснээс хойш хагас коксон түлштэй утааг бууруулж байна, өмнөх түлшнээс ялгаатай зүйл ажиглагдахгүй байна гэх зэргээр янз бүрийн мэдээлэл гарсаар буй. Тэгвэл Шинжлэх ухааны академи, хими, хими технологийн хүрээлэнгийн эрдэмтэд түлшний чанарт хэд хэдэн төрлийн судалгаа хийж дууссан байна.  Энэ талаар судлаач Г.Шийравтэй ярилцлаа.  "Улаанбаатар хотын агаарыг бохирдуулж буй хэд хэдэн асуудал байдгийн нэг эх үүсвэр нь өвлийн улиралд гэр хорооллоос үүсэх нүүрсний утаа байдаг. Тэгвэл яг энэ гэр хорооллын айл өрхүүдийн хэрэглэх шахмал түлшний чанарт судалгаа хийсэн. Нэгдүгээрт өмнөх жилүүдэд хэрэглэж ирсэн хатуу түлштэй харьцуулахад нарийн ширхэгт тоосонцор буюу агаарт үүсгэх дэгдэмхий бодисын агуулга, мөн хүхрийн агууламж нь бараг 50 хувь буурсан байсан. Яг өнөөдрийн түлж байгаа хагас коксон шахмал түлшний дээжээс авсан шинжилгээгээр Монгол улсад хүчин төгөлдөр мөрдөгдөж байгаа Хагас коксон шахмал түлшний МNS стандартыг хангаж байна гэсэн дүгнэлт гарсан.  Энэ техникийн шинжилгээний дүгнэлтэд үндэслээд хэлэхэд хоёр үзүүлэлтээр өмнөх шахмал түлшнээс давуу чанартай байна. Дэгдэмхий бодисын агууламж нь өмнө нь 18-20, заримдаа 21, 22 хувь байсан бол хагас коксон түлшний агууламж 11.5-12.5 болж буурсан. Ингээд 50 хувиар буурсан нь агаар дахь жижиг тоосонцор буюу дэгдэмхий бодисын агуулга буурч байна гэсэн үг. Хоёрдугаарт өмнөх түлшний хувьд хүхрийн агуулга нь 0.8-09 байдаг байсан бол хагас коксон түлшний хүхрийн агуулга 0.4-0.5 % байна. Тэгэхээр 1-1.5 хувь хүхрийн агуулга буурсан байна гэж үзэж байгаа.  Судлаачийн хувьд шинжилгээ, судалгааны дүнд үндэслээд хэлэхэд хагас коксон түлш хэрэглээнд нэвтэрснээр агаарын чанар тодорхой хувиар буюу, 20-25 хүртэл хувиар буурна гэж үзэж байгаа. Гэхдээ зөвхөн гэр хорооллын яндангаас гарч байгаа хорт утааны хувьд шүү.  Ер нь иргэд хагас коксон түлшийг анх удаа хэрэглэж үзэж байна. Хэрэглэж дадах хүртэл хугацаа хэрэгтэй байх. Хагас коксон түлшийг анх асаахад мод их зарцуулдаг. Мөн өмнөх хатуу түлштэй харьцуулахад дөл багатай харагддаг. Энэ нь иргэдэд сайн асахгүй дүлгэнээд байгаа мэт санагддаг байж магадгүй. Тэгэхдээ түлшний орц найрлага, шинж чанарын хувьд илч сайн, шатах хугацаа урт гэх мэт сайн тал бий" хэмээсэн юм. Энэ онд буюу 2025-2026 оны галлагааны улиралд "Тавантолгой түлш" ХХК-ийн үйлдвэрлэсэн 40 мянга орчим тонн мидлингээр хийсэн шахмал түлш болон импортоор 306 мянган тонн хагас коксон шахмал түлшийг 400 борлуулалтын цэгээр худалдаалж байгаа. Мөн Нийслэлд түүхий нүүрс хэрэглэхийг хориглож, уурын зуухнууд хуучин мидлинг түлш хэрэглэх юм. 

Агаарын бохирдлыг бууруулах Үндэсний хорооны Ажлын албаны дарга С.Даваасүрэнтэй цаг үеийн асуудлаар ярилцлаа.  -Эрдэмтдийн зөвлөлийн шийдвэрээр Улаанбаатар хотын айл өрх энэ жилээс хагас коксон түлшинд шилжээд байна.  Хагас коксонд шилжих ямар шалтгаан нөхцөл байв.  Хэрэглээнд нэвтрээд бас багагүй хугацаа өнгөрчихлөө.  Эхний байдлаар ямар дүгнэлттэй байна вэ.  Энэ талаар яриагаа эхэлье? -Бид "MCS"-тэй мидлингийн гэрээ хийж, өнгөрсөн жилүүдэд сайжруулсан шахмал түлш хэрэглэсэн. Гэрээ энэ оны гуравдугаар сарын нэгэнд дуусаж, "MCS" компанийн зүгээс цаашид мидлинг нийлүүлэх боломжгүй, гэрээгээ сунгахгүй гэдгээ илэрхийлсэн. Ингээд Улаанбаатар хот галлагааны улиралд юу түлэх вэ гэдэг асуудал яригдаж эхэлсэн. Энэ үед түүхий нүүрс рүү эргэж ухрахгүй гэдэг дээр бат зогссон. Нийслэлчүүд 2018, 2019 он хүртэл түүхий нүүрс түлж, өмнөх машиныхаа гэрлийг харахгүй болтлоо хүнд байдалд орж үзсэн. Манай Үндэсний хорооны дэргэдэх эрдэмтэн судлаачид ч "ямар ч тохиолдолд түүхий нүүрс рүү ухарна гэсэн ойлголт байж болохгүй шүү, нөхцөл байдал улам хүндэрнэ" гэдгийг хэлж байсан. Тэгээд эхний ээлжид Тавантолгойн уурхайн тэг давхаргын эрчим хүчний нүүрсийг угааж баяжуулаад түлш хийх шийдвэр гаргасан. Ингээд Тавантолгойн уурхайн тэг давхаргын эрчим хүчний нүүрсийг угааж баяжуулаад түлш хийж үзсэн. Харамсалтай нь шинжилгээний үр дүн тааруу, өмнө хэрэглэж байсан мидлингээсээ хоруу чанартай гарсан. -Ер нь "MCS" яагаад  гэрээгээ сунгахгүй гэсэн юм бэ. 2019 оноос хойш зургаан жилийн хугацаанд хэрэглэсэн шүү дээ.  Магадгүй сайжруулалт хийгээд явах боломж байгаагүй юу? -"MCS" компанийг элдвээр гоочиллоо шүү дээ. Бараг л устгаж барахгүй хогоо нийслэл рүү өгдөг гэх зүйл ярьсан. "MCS" компани ч нийгмийн буруу ойлголтоос залхаж, нийлүүлэлтээ зогсоосон байх. Бидний зүгээс өөрсдөө түлшээ үйлдвэрлэж, хэрэглэе гээд Шинжлэх ухааны академийн харьяа Хими, химийн технологийн хүрээлэнтэй хамтран туршилт хийсэн ч үр дүн олигтой гараагүй. Үндэсний хорооны дэргэдэх Эрдэмтдийн зөвлөлөөр хэлэлцээд, 2025-2026 оны галлагааны улиралд ард иргэдэд чанаргүй түлш нийлүүлж болохгүй гэдгийг хатуу анхааруулсан. Энэ цаг үетэй давхцаад дэлхийн зах зээл дээр нүүрсний үнэ уначихсан, Хятадад ч хагас коксон түлшний үнэ боломжийн хэмжээнд хүрсэн байсан. Ингээд нийслэлээс судалгаа хийж, БНХАУ-аас хагас коксон түлш импортолж авахаар шийдвэрлэсэн. Гэхдээ гэнэт огцом гаргасан шийдвэр биш гэдгийг тодотгох нь зүйтэй. Өмнө нь энэ түлшийг судлах ажлын хэсэг ажилласан байдаг. Мидлинг, хагас коксон түлшийг харьцуулсан лабораторийн шинжилгээнүүд ч хийсэн. Шинжилгээгээр хагас коксон түлш мидлингээс хоруу чанар нь хоёр дахин бага гарсан. Тиймээс бид дотоодын хагас коксын үйлдвэр байгуулах хүртлээ түлшээ импортоор авч хэрэглэх шийдвэр гаргасан юм.  Хэрэглээнд нэвтрүүлэх явц ерөнхийдөө жигдэрч байна. Өдөр бүр www.agaar.mn сайтаас агаарын чанарын мэдээллийг хардаг. Улаанбаатар хотод байгаа суурин 19 харуулын мэдээгээр агаарын бохирдол өндөртэй ганцхан газар байгаа нь Баянхошуу орчим. Мөн  Дамбадаржаа орчимд  бохирдолтой байна. Бусад нь хэвийн  шар түвшинд байгаа. -Өнөөдрийн байдлаар 100 хувь хагас коксон түлш хэрэглэж байна уу. Мидлингтэйгээ хосолсон хэлбэрээр явж байна уу? -Монгол Улс түүхэндээ нунтаг, задгай бүтээгдэхүүн их хэмжээгээр импортолж  байсан тохиолдол бараг байдаггүй. 1958 оны үед Орос Монголын гэрээгээр Хятадаас бүтээгдэхүүн импортолсон байдаг.  Одоо үйлдвэрээс түлшээ татаж, Эрээнд өргөн царигтай вагоны талбайд буулгаад, тэндээс наашаа ачиж ирэх гээд техник ажиллагаа ихтэй байгаа нь үнэн. Коксон түлшинд шилжих шийдвэр ч нэлээн оройтож гарсан тал бий.  Гэхдээ ид хүйтний үед иргэдээ түлшээр таслахгүй, нөөц бүрдүүлэхийн тулд ажиллаж байна.  Эхний ээлжинд мидлинг, хагас кокс түлшийг 1х4 харьцаатайгаар хэрэглээнд нэвтрүүлсэн. Харин энэ сарын 1-ээс эхлэн 100 хувь хагас коксон түлшээ хэрэглэж байна.  -"MCS"-ээс мидлинг нийлүүлэхээ зогсоосон шүү дээ.  Одоо түлж байгаа мидлингээ хаанаас авч байгаа юм бэ? -"Энержи ресурс"-тэй хамтран ажиллах гэрээ байгуулсан. Тэднээс авч байгаа мидлингээ уурын зуухуудад нийлүүлж байна. -Олон нийтийн дунд түлш олдохгүй байна гэдэг асуудал яригдаж байна. Мөн үнийг яаж тогтоосон байдаг вэ? -Өмнө нь түлшийг 500 орчим цэгээр гудамжны нүүрний эгнээнд худалддаг байсан. Энэ жил цэгүүдийн тоог цөөлж, 300 орчим болгосноос гадна гудамжны нүүрний эгнээнд зарахаа больсон. Одоогоор байдлаар 150 гаруй айл өрх картаар түлшээ авч байна. Мөн "Хотула" апплейкшнээр айлууд захиалгаа өгч, нийлүүлэлт хийж байна.  "Хотула" апплейкшнд шилжсэнээр иргэд өөрт ойрхон цэгт захиалгаа өгөх боломжтой.  Үнийн хувьд анх сайжруулсан түлшид шилжихэд Засгийн газрын тогтоол гарч байсан.  Тус тогтоолд  сайжруулсан түлшийг түүхий нүүрсний дундаж үнээс илүүгүй байна гэдгийг зааж өгсөн. Засгийн газрын өмнөх тогтоолыг мөрдлөг болгож, хагас коксон түлшний үнийг ч 5000 төгрөгөөр тогтоосон. -Хятадаас бид хэдэн төгрөгөөр худалдаж авч байгаа вэ? -Хил нөхцөлөөр нэг тонныг 730 гаруй мянган төгрөгөөр авч байна.  Гааль, тээвэр, савлагаа, шуудайтайгаа нийлээд 1.3 сая орчим болж байна. Үүнийг  200 мянган төгрөгөөр айл өрхөд худалдаалж байна.  Үнэ хэт зөрүүтэй ч Тавантолгой түлш ХХК дээр тодорхой зохицуулалтыг хийж байна.  "Эрдэнэс Тавантолгой"- гоос жилд 300 орчим тэрбум төгрөгийн татаас авдаг.  Энэ үнэдээ бариулж байгаа. Хэрэглээ багасаж байна.  Мидлингээр өдөрт дөрөв галладаг байсан бол хагас коксоор гурав галлаж түлшний хэмнэлт гарахаар байна. Мөн "Таван Толгой түлш" ХХК өөрийн дотоод зардал, орон тоогоо багасгасан.  Мидлинг  үйлдвэрлэхээ больсноор зардлуудад тодорхой хэмнэлт гарч байгаа болов уу. Тээвэрлэлтэд гэхэд Монголоос төмрийн хүдэр, жонш ачаад гарч байгаа вагоныг ашиглаж байна. Шуудайны уутыг цаасан материалаар хийсэн. Учир нь айлууд түлшний үлдэгдлээ шуудайтайгаа түлчихдэг.   Энэ нь агаар, орчныг бохирдуулах бас нэг эх үүсвэр болоод байгаа юм. -Шуудайгаа бид дотооддоо үйлдвэрлэх боломж байхгүй юу? -Бид бүх зүйлийг өөрсдөө үйлдвэрлээд байх боломжгүй. Үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүнүүд маань өртөг өндөртэй байдаг.  Хятадын  том зах зээл хажууханд байхад бид үүнийг ашиглах ёстой. Алдагдалтай тохиолдолд заавал өөрсдөө үйлдвэрлэх гээд хэрэггүй. Шуудайгаа дотоодын зах зээлээс авъя гэхээр үнийн саналууд хэт өндөр орж ирдэг. -Та түрүүнд хагас коксын үйлдвэр гэж ярилаа шүү дээ. Ер нь цаашид бид агаарын бохирдлын асуудлыг гал унтраах түвшинд авч яваад байх юм уу? -Багануурт хагас коксын үйлдвэр байгуулах Засгийн газрын тогтоол гарчихсан.  "Эрдэнэс Монгол" ХХК-ийн хажууд байгуулах байсан ч нийслэлд шилжүүлээд асуудал жаахан хойшилсон тал бий. Үйлдвэрийн ТЭЗҮ хийгдээд дуусаж байгаа байх.  2026 оны эхээр нийслэл рүү шилжүүлэх шийдвэр баталгаажиж, төслийн хэрэгжилт эрчимжинэ гэсэн хүлээлттэй байна. Тендер зарлагдаад 1-2 жил болох болов уу.  Үйлдвэрийн эхний шугам нь зөвхөн нийслэлийн иргэдийн хэрэгцээнд нийлүүлэх хагас коксон түлш үйлдвэрлэнэ. Тэгэхээр их өөдрөгөөр бодоход ирэх өвлөөс бид эх орондоо үйлдвэрлэсэн түлшээ түлнэ. Гэхдээ төсөл өөрөө хэцүү л дээ.  Ямар ч маргаан гарахыг үгүйсгэхгүй. Дараагийн нэг хувилбар нь Дорноговь аймагт антрацит нүүрс байна. Асах чанар сайтай, сайн нүүрс.  Үүнийг Тавантолгойн уурхайн өндөр килокалоритой нүүрстэй хольж, түлш гаргаад нэг жилдээ хэрэглэе гэдэг зүйлийг ярьж байгаа.  Шинжлэх ухааны байгууллагуудтай хамтарч байна. Хэрэв лабораторийн шинжилгээний дүнгээр асалт нь гайгүй гарвал бид нэг жилдээ хэрэглээд цаашдаа хагас коксоо хэрэглээд явах боломжтой гэж харж байна.  Агаарын бохирдлын асуудлыг урт хугацаандаа шийдэх нь мэдээж чухал.  Орон сууцжуулах, хийн газанд шилжүүлэх асуудал ч яригдаж байгаа. -Хийн түлш буюу газанд шилжих нь хэр оновчтой шийдэл вэ? -Нийслэлийн хэмжээнд эхний ээлжид 5000 айлыг хийн түлшинд шилжүүлэх гэж байна. Ирэх оноос эхлэх байх. Айлуудыг дулаалж байна. Ер нь манайхан нийтлэг айлын эрх хүүхэд шиг хандлагатай. Дулаалъя гэхээр дулаалгад оролцохгүй,  хойшлуулъя гэдэг. Хийн түлш харьцангуй өртөг өндөртэй учраас тухайн айлыг зайлшгүй дулаалсан тохиолдолд хэрэглэнэ шүү дээ. Зарим нь  зардлын 30 хувийг нийслэлээс гаргаж, 70 хувиа төлнө гэхээр татгалзаж байна. Энэ ажилд олон нийтийн оролцоо бас чухал байна.  Ер нь бид утаанаасаа бүрэн салъя гэвэл хатуу түлшнээсээ л салах хэрэгтэй.  Нүүрсийг яаж ч сайжруулаад утаа гарах нь л тодорхой шүү дээ.  Түлшээ модоор асаана.  Хэмжээд үзэхэд модны угаар ч өндөр байдаг. Өнгөрсөн хавар бидэнд ОХУ-ын модоор хийсэн түлш санал болгож байсан. Их аятайхан цэвэрхэн.  Тэгээд шинжилгээнд өгсөн ч үр дүн тааруу гарсан.  - Хагас коксон түлшний шинжилгээний дүн ер нь яаж гарсан байдаг вэ? -БНХАУ-ын үйлдвэрлэгч компани яг адилхан стандартаар 27 сая.тонныг үйлдвэрлэж, зах зээлд нийлүүлж байна. Бид түүнээс нь багахан хэсгийг хэрэглэж байна. Тиймээс хагас коксон түлшний чанарт эргэлзээд байх  шаардлагагүй.  Зөвхөн Монголд зориулаад чанар стандартаа өөрчилж, зардлаа нэмээд муу түлш үйлдвэрлэнэ гэж байхгүй. Мөн Хятадын улсын компанитай гэрээ хийсэн. Улсын үйлдвэрүүдийн  хяналт их, хуулийн шаардлага ч өндөр байдаг. Тэгэхээр хагас кокс түлшинд тээнэгэлзэх юм байхгүй.  Ер нь итгэлийн индекс алдрах тусам зардал нэмэгдэнэ. Манай "Тавантолгой түлш"-ийнхэн түлшээ баталгаажуулахын тулд маш их зарлага гаргаж, лабораториудад шинжлүүлж байна. Хятадад байгаа лаборатори, Эрээн дээр ирээд дахиад олон улсын итгэмжлэгдсэн лабораторид шинжлүүлж байна. Тэгээд орж ирэхэд нь гааль шинжилж байна.  Дахиад итгэмжлэгдсэн лабораториуд 3-4 удаа шинжилж, тэр болгонд маш их зардал гардаг.  Ердөөсөө л сайн гэдгийг нь л батлах гэж тэр шүү дээ.  -Тэгэхээр одоо түлшний чанарт эргэлзээгүй, дэд бүтцийг Тавантолгой түлш, нийслэл хариуцаж байна.  Энэ өвөл нийслэлчүүд амгалан өвөлжиж болох нь гэж ойлголоо. Зөв үү? -Тийм ээ. Түүхий нүүрс хэрэглэж байх үед ямар үнэртэй, ямар нөхцөл байдалд байсныг бүгдээрээ мэднэ. 2019-2020 онд мидлингээр хийсэн сайжруулсан түлшинд шилжихэд иргэд "Өөр юм үнэртээд байна, химийн бодис юм биш үү" гэж эргэлзэхэд гадаад, дотоодын янз бүрийн лабораторид шинжлүүлдэг байсан. Яг л манай лабораторийн шинжилгээг баталгаажуулдаг. Одоо хагас кокс руу шилжлээ. Дахиад л нөгөө гомдол бидэнд ирж байна. Үнэр нь өөр байна гээд л. "Түлш хэрэглэгчдэд үйлчлэх төв" угаар мэдрэгч төхөөрөмжтэй айлуудыг хянадаг. Хяналтын нэгдсэн системээр айл бүрийг ажиглаж, угаар хий мэдрэгдсэн айлууд ч утасдаж, сэрэмжлүүлэг өгдөг. Мэдрэгчээ салгасан дохиолол ч ирдэг. Тэгэхээр айлууд мэдрэгчээ байнга ажиллуулж, дохиолол дуугарсан бол унтраах биш цонх, хаалгаа онгойлгож, агаар сэлгэлт хийхэд анхаарах нь чухал байна. -Засгийн газраас "Тавантолгой түлш" компанийг нийслэл рүү шилжүүлэх шийдвэр гаргасан шүү дээ. Энэ хэр оновчтой шийдвэр байсан бэ? -Нийслэл рүү шилжсэнээр асуудал эзэнтэй болсон гэж ойлгож байгаа. Нийслэлийн иргэдийн амь нас, аюулгүй байдлыг нийслэл өөрөө хариуцах нь зөв. -Гэр хорооллын айл өрхөөс гадна автомашины утаа бас нэлээд хувийг эзэлдэг шүү дээ.  Энэ асуудал хэрхэн анхаарч байна вэ? -ЖАЙКА-гийн мэргэжилтнүүдийн судалгаанаас агаарын бохирдлын 55 хувь нь  айл өрхөөс, 15.5 хувь нь уурын зуух станцаас 30 орчим хувь нь автомашинаас үүсэж байна гэсэн. Энэ бол хуучин  судалгааны үр дүн.  Одоо энэ тоо дахиад ч нэмэгдэх байх.  Ер нь одоо АИ-92 түлшийг Монголоос өөр хэрэглэдэг газар байдаг юм уу.  Энэ асуудлаар бид  Аж үйлдвэр,эрдэс баялгийн яамны холбогдох хүмүүстэй уулзсан. Цаашид Евро-5 руу шилжүүлье гэдэг асуудлыг ярьж байна.  Мөн Байгаль орчин уур амьсгалын өөрчлөлтийн сайд,  Хотын Засаг дарга нарын хамтарсан бүсийн журам гарсан. Ийм бүсүүдэд Евро 2-ыг худалдаалахгүй гэсэн.  Үүн дээр нэг л асуудал байгаа.  Евро-5 арай үнэтэй шүү дээ. Гэхдээ бид  "Дөтийн замыг туулж байж дөрөв хононо" гэдэг шиг хямдхан юм хэрэглээд хэмнэсэн мөнгөө эрүүл мэнддээ зарцуулаад өөрсдийгөө хордуулаад байж болохгүй.  Төмөрийн Батсайхан Эх сурвалж: "Зууны мэдээ" сонин 2025 ОНЫ АРВАНХОЁРДУГААР САРЫН 10. ЛХАГВА ГАРАГ. № 232 (7729)